Տրապիզոն, Օգոստոսի 8...

Օտար հեղինակների կողմից Եղեռնի լուսաբանման նյութերի որոնման նպատակով թերթում էի սփյուռքահայ մամուլը, երբ Բուխարեստում լույս տեսնող «Հայ մամուլ» շաբաթաթերթի 1942 թվականի ապրիլի 26-ի համարում հանդիպեցի Ժան Բարթի «Նավատախտակամածի օրագիր» հուշագրության մի հատվածի, որը ներկայացնում ենք ստորև:

Հոդվածը հետաքրքիր էր նաև այն նկատառումով, որ հուշագրության հիշյալ հատվածի թարգմանության հեղինակի` Պուքրեշտի  (Բուխարեստի) լիցեյի աշակերտի անունը ծանոթ թվաց: Ինչպես պարզվեց` զուգադիպությունը պատահական չէր: Թարգմանության հեղինակը` 18-ամյա Յակոբ Առաքելյանը, նույն ինքը` 1948-ին հայրենիք ներգաղթած, ԵՊԲՀ լատիներեն և օտար լեզուների ամբիոնի վարիչ (1960-1996), այնուհետև` նույն ամբիոնի դոցենտ (1996-2007) Հակոբ Առաքելյանն է, ով ևս կիսել է եղեռնից մազապուրծ ընտանիքի անդամի ճակատագրի ողջ ծանրությունը:

Մի քանի հարյուր մետր հեռավորության վրա ռուսական մի ռազմանավ խարիսխ է նետել: Հազիվ կարելի է կարդալ ռուսերեն տառերով «Կուբանեց» անվանումը: Ռազմանավը ուղարկված է համիդյան կոտորածներից պաշտպանելու Անատոլիայի քրիստոնյաներին: Ըստ ընդունված կարգի` մեր նավահանգիստ ժամանելու հաջորդ օրը, ռուսական զրահանավի հրամանատարը պետք է այցելեր մեր հրամանատարին, բայց հարկ չհամարեց: Դրա հետևանքով ռուս սպաների և մեր միջև սառնություն առաջացավ:

Հետկեսօրին որոշում ենք ցամաք ելնել, որ քաղաք այցելենք: Ֆեսը ծոծրակին, մերկ վզով և արևակեզ մի թուրք մակույկավար մեզ ծովափ է հանում: Քարափին հավաքված բազմությունը մեզ է նայում, իսկ ոմանք մեզ ցույց տալով բացատրում են, որ «վահիկա» ենք: 

Քայլում ենք ոլորապտույտ ու կեղտոտ փողոցներով: Բարձր, սևացած և ժամանակից մաշված պատերի հետևում հազիվ երևում են երկաթյա նիգերով փակված ու թանձր վարագույրներով քողարկված պատուհաններով տները: Դժվարությամբ անցնում ենք կեղտոտ, նեղ նրբանցքներով, խառնիճաղանջ ամբոխի միջով: 

Լռակյաց ու անհոգ թուրքերը քշում են դանդաղորեն շարժվող ջորիները, լեզվանի հույներն իրենց ապրանքները գովելիս մեզ խլացնում են, ճերմակ և լայն փաթթոցներով արաբները դանդաղ քայլում են խաղաղաբարո ուղտերի կողքով, գունատ, հաստ հոնքերով, խորաթափանց աչքերով հայերը մեզ են զննում, խորամանկ ու ընչաքաղց հայացքներով պարսիկները ցուցադրում են իրենց գորգերի շքեղությունը: Մենք կանգ ենք առնում մեր դրամները թուրքականով փոխանակելու համար: Մեզ հետևող լամուկների բազմությունը շրջապատում ու ագահ հայացքով նայում է ոսկու փայլին: Մի քանի ավելի համարձակներ սկսում են մեզ հետ խոսել ու թարգմանչի դեր ստանձնել, քանի որ նրանցից ոմանք սովորում են այստեղ ևս հիմնավորված «ճիզվիթների» դպրոցներում ու փոքր ինչ ֆրանսերեն գիտեն:

Քաղաքում լռություն է տիրում: Հայերի կոտորածից հազիվ մի ամիս է անցել: Յուրաքանչյուր քայլափոխի հանդիպում ենք թաղեթաղ շրջող, կրծքները փամփշտակալներով խաչաձևած, զենքերը կրակելու պատրաստ պահած պահակախմբերի: Փողոցների անկյուններում տեսնում ենք թխադեմ, նիհար, կեղտոտ ցնցոտիներով երեխաների խմբեր, որոնք մուրում են, անցորդներին ձեռք մեկնում: Այս սովահար ու մերկ փոքրիկները թուրքերի վայրագ ոճիրների զոհերն են, այս որբերի ծնողները նահատակվել են անմեղության սեղանին: Խեղճերը իրար հրհրելով կռվում են, ձեռքից ձեռք խլում մեր տված փողերը, որպեսզի հաց գնեն: Բրդյա գուլպա վաճառող մի հայ պառավ աղավաղված ֆրանսերենով պատմում է կատարված խժդժությունների մասին, թե ինչպես մոտակա գյուղերի թուրքերը հավաքվեցին ու սրերով ներխուժեցին քրիստոնյաների տները, ինչպես տների շեմերին և եկեղեցիների աստիճանների վրա դաշունահարեցին հայերին ու փողոց նետելով` պղծեցին նրանց անշնչացած դիակները: Երեխաներին խնայեցին` ասելով, թե «սրանք Ալլահին ծառայելու են հավատարմությամբ ու խոնարհությամբ»:Փրկվեցին միայն նավահանգստում կառանված օտարերկրյա նավերում ապաստանածները: 

Պատմելիս խեղճ պառավի ձայնը խեղդվում է, ցավագին հառաչանքներով հազիվհազ զսպում է հեկեկոցը և հագուստի թևքով սրբում թոշնած դեմքի վրայից մինչև սուր կզակը հասնող արցունքի կաթիլները:

Նայում և պրպտող հայացքով ջանում եմ խանութների շեմին անհոգ ու խաղաղ այս կիրթ (ընդգծումն իմն է: Ս.Թ.) թուրքերի անխռով, խոհուն դեմքերին գազանության թեկուզ նշույլ գտնել:

Ուշ երեկոյան, երբ նավ ենք վերադառնում, մի մոլլա` մզկիթի մինարեից ձեռքերը երկինք կարկառած, հավատացյալներին աղոթքի է կանչում: Նրա լալկան երգը կորչում է քաղաքի հանդիպակաց բլրի լանջին գտնվող եկեղեցու զանգի ղողանջի մեջ: Հավատացյալներին աղոթքի հրավիրող սուրբ հավատի մոգականությամբ ներշնչված մոլլայի սփռած` մարգարեի այսչափ իրապաշտ կրոնը ակամա համեմատում եմ եկեղեցու կոչնակի բանական ու տրամաբանական ազնիվ խորհրդի հետ, որը երևակայությունը մղում է դեպի ժամանակին հոգու աչքերին հայտնված ամենավեհ ու նվիրական երազը` գրավիչ, հրապուրիչ երազը, հանուն որի ամբողջ կյանքի ընթացքում տառապեց ու խաչի վրա զոհվեց նազարեթցի ատաղձագործի ազնիվ զավակը:

Հ.Գ. Ես երկար որոնեցի հուշագրության հեղինակի ինքնության մասին որևէ տեղեկատվություն, սակայն չգտա: Համացանցի էջերում հանդիպեցի Ժան Բարթ անվամբ մեկին, ով սակայն նույն անձը լինել չէր կարող, քանի որ նա գործել է 1600-ական թվականներին, եղել Ֆրանսիայի Ազգային հերոս: 

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ